Kormoran: fakty, mity i realne szkody
Mocno uszczuplone zasoby naszych wód skłaniają do refleksji: przyduchy, zanieczyszczenia, zasolenie, złota alga, kłusownicy, a na końcu kormorany – wszystko to sprawia, że biedny wędkarz, płacący coraz wyższe składki tylko po to, by posiedzieć nad wodą i od czasu do czasu złowić jakąś fajną rybkę, czuje się zwyczajnie okradany.
W ostatnich miesiącach media społecznościowe pękają w szwach od postów, komentarzy, filmów i zdjęć dotyczących „największego złodzieja”, który w biały dzień wyjada ryby sprzed nosa wędkarzowi. Co więcej, wędkarz nic nie może zrobić, bo skrzydlatego rabusia chroni państwo, na które sam płaci podatki. Mowa oczywiście o czarnym kormoranie.
Pochylmy się więc i my nad tym tematem i przyjrzyjmy się bliżej temu skrzydlatemu potworowi.
Jaki to gatunek?
Kormoran czarny (kormoran zwyczajny, Phalacrocorax carbo) to jeden z najbardziej kontrowersyjnych ptaków wodnych w Polsce. Dla przyrodników stanowi on ważny element ekosystemów wodnych. Natomiast dla wielu rybaków, wędkarzy i hodowców ryb jest postrzegany jako istotny czynnik uszczuplający populacje ryb.
Ponadto, jest to duży, smukły ptak wodny z rodziny kormoranowatych, znakomicie przystosowany do nurkowania. Żeruje głównie na małych i średnich rybach. Poluje najczęściej w strefie przybrzeżnej jezior, zalewów i rzek, a także w wodach przybrzeżnych Bałtyku.
Warto dodać, że w Polsce gniazduje przede wszystkim podgatunek Phalacrocorax carbo sinensis. Tworzy on liczne kolonie lęgowe na drzewach – najczęściej na wyspach, skarpach lub w nadbrzeżnych lasach.
Historia i status ochrony w Polsce
Kormoran (Phalacrocorax carbo) jest gatunkiem rodzimym, a wzmianki o jego występowaniu pojawiają się już w dawnych źródłach historycznych. Opisywano go m.in. u Gesnera (1555) w okolicach Szczecina oraz u Schwenckfelda (1603) jako corvus lacustris – „kruka jeziorowego” nad rzekami.
Występował on również w anonimowych relacjach z lat 1835–1837 dotyczących kolonii nad Narwią. Wspominali o nim także Taczanowski (1882/1888) i Wodzicki (1850), który opisywał lęgi w okolicach Olkusza ok. 1842–1844 roku. Przed I wojną światową potwierdzono zaledwie 3–4 stanowiska lęgowe, głównie na północy kraju (Pomorze, ujścia Odry i Wisły).
Należy zauważyć, że w XIX i pierwszej połowie XX wieku populacja kormorana drastycznie zmalała. Przyczyną były intensywne prześladowania oraz stosowanie toksycznych pestycydów (DDT). W odpowiedzi gatunek objęto ścisłą ochroną w Europie, m.in. na mocy Dyrektywy Ptasiej UE (1979). Umożliwiło to jego odbudowę od lat 70. XX wieku.
Zasady odstrzałów i limity
W Polsce kormoran przez wiele lat podlegał ochronie ścisłej (do lat 90.). Od połowy lat 90. wprowadzono ochronę częściową, dopuszczając możliwość wydawania zezwoleń na odstrzał. Pierwsze decyzje RDOŚ pojawiły się około 1994 r. Od 2004 r. gatunek pozostaje formalnie objęty ochroną częściową.
Obecnie (2026) figuruje on w załączniku 2 Rozporządzenia z 6.10.2014 (Dz.U. poz. 1618). Umożliwia to rutynowe wydawanie zezwoleń przez RDOŚ. Na stawach hodowlanych zezwolenia na odstrzał uzyskuje się stosunkowo łatwo. Wynika to z faktu, że szkody są tam jednoznaczne i dobrze udokumentowane.
W przypadku jezior i rzek wymagane jest przedstawienie dowodów strat. Najczęściej są to raporty Instytutu Rybactwa Śródlądowego, dane z użytkowania rybackiego lub dokumentacja fotograficzna. Wysokość odstrzałów zależy od regionu i liczby wydanych zezwoleń.
- W niektórych województwach, takich jak Warmia i Mazury, limity redukcji sięgają ponad 1600 osobników rocznie.
- W skali kraju dopuszczalny limit może wynosić nawet około 3000 ptaków.
- W praktyce wykorzystuje się jednak tylko część tych zezwoleń. Faktycznie wykonane odstrzały wynoszą zwykle około 1000–1500 osobników rocznie.
Weryfikacja liczb (2024–2025):
- Warmia-Mazury (RDOŚ Olsztyn): Limit zezwoleń: 1610–2500 szt. (2025). Faktycznie odstrzelono: ~1000 szt. średnio.
- Zachodniopomorskie: Limit zezwoleń: ~1200 szt. Faktycznie odstrzelono: ~600–800 szt.
- Kraj: Suma limitów RDOŚ to ~3000 szt. Wykorzystanie wynosi ok. 50% limitu.
Aktualna liczebność i kolonie (2024)
Według Monitoringu Kormorana (GIOŚ / Monitoring Ptaków Polski):
- 28 885 par lęgowych w 78 koloniach
- W sezonie lęgowym daje to ok. 58–65 tys. osobników
- Populacja może lokalnie przekraczać 70–100 tys. osobników w szczycie sezonu
Największa kolonia w Polsce znajduje się na wyspie Chełminek na Zalewie Szczecińskim. W 2024 r. odnotowano tam 6515 par lęgowych. Jest to wynik rekordowy. Pomorze Zachodnie oraz rejon Bałtyku pozostają najsilniejszym bastionem gatunku.
Dieta i realna presja na ryby
Średnie zapotrzebowanie energetyczne dorosłego kormorana wynosi 0,4–0,7 kg ryb dziennie. Podczas karmienia piskląt zapotrzebowanie wzrasta do 0,8–1,2 kg. Na naturalnych zbiornikach dieta składa się z drobnych gatunków: ukleja, jazgarz, wzdręga, płoć, okoń, babki i ciernik.
Kormoran zjada to, co jest najłatwiej dostępne. Obszar żerowania od kolonii wynosi zwykle ok. 10–30 km. Badania wykazują, że 80–95% pokarmu to małe ryby ławicowe. Na płytkich odcinkach rzek obecność ptaków może jednak spowodować poważne straty w rybostanie pstrąga tęczowego czy ryb łososiowatych.
Rola ekologiczna i wpływ na ekosystem
W dobrze działających ekosystemach kormoran zjada nadmiar małych ryb. Dzięki temu narybek szczupaka, sandacza i okonia ma lepsze warunki do wzrostu. Jednak w warunkach polskich, gdzie akweny są dotknięte przełowieniem, jego wpływ jest oceniany jako przeważająco negatywny.
W jeziorach północno‑wschodniej Polski kormorany konsumują blisko 1,2 tys. ton ryb rocznie. To niemal tyle, ile pozyskują wszyscy wędkarze. Taka presja obniża skuteczność zarybień i szkodzi populacjom drapieżników. Dzieje się tak poprzez silne oddziaływanie na ich narybek w wodach o złej kondycji.
Globalne metaanalizy z 2021 r. wskazują, że wpływ kormoranów na niektóre gatunki ryb jest wyraźnie negatywny. W zdegradowanych wodach gatunek ten raczej pogłębia istniejące problemy. Mimo to, w ekosystemach zdrowych, kormoran może działać jako regulator drobnych ryb i gatunków inwazyjnych.
Oddziaływanie na krajobraz i regulacja
Duże kolonie powodują zamieranie koron drzew i zakwaszenie gleby odchodami. Jednak po latach w tych miejscach powstaje cenne siedlisko dla wielu owadów i roślin. Sam kormoran pada ofiarą bielika lub orła przedniego. Problem nasila się tam, gdzie ekosystem jest już zaburzony przełowieniem lub eutrofizacją.
W krajach Europy stosuje się odstrzał, niszczenie jaj i płoszenie kolonii. W Polsce RDOŚ wydaje zezwolenia na odstrzał ok. 1500 ptaków rocznie. Eksperci podkreślają jednak, że bez poprawy stanu wód działania te są jedynie doraźne. Bez naprawy tarlisk walka z kormoranem nie przyniesie trwałych efektów.
Podsumowanie
Kormoran nie zniszczył naszych wód. On tylko pokazuje, jak bardzo są już zdegradowane. Tam, gdzie ekosystem działa, nie robi szkód; tam, gdzie wszystko padło, dobija resztki i przenosi się dalej. Bez naprawy wód walka z kormoranem to szukanie winnego zamiast rozwiązania. Klasyczne: „Kowal zawinił, a Cygana powiesili”.
