Kormoran kontra polskie wody

Kormoran: fakty, mity i realne szkody

Mocno uszczuplone zasoby naszych wód skłaniają do refleksji: przyduchy, zanieczyszczenia, zasolenie, złota alga, kłusownicy, a na końcu kormorany – wszystko to sprawia, że biedny wędkarz, płacący coraz wyższe składki tylko po to, by posiedzieć nad wodą i od czasu do czasu złowić jakąś fajną rybkę, czuje się zwyczajnie okradany.

W ostatnich miesiącach media społecznościowe pękają w szwach od postów, komentarzy, filmów i zdjęć dotyczących „największego złodzieja”, który w biały dzień wyjada ryby sprzed nosa wędkarzowi. A wędkarz nic nie może zrobić, bo skrzydlatego rabusia chroni państwo, na które sam płaci podatki. Mowa oczywiście o czarnym kormoranie.

Pochylmy się więc i my nad tym tematem i przyjrzyjmy się bliżej temu skrzydlatemu potworowi.

Jaki to gatunek?

Kormoran czarny (kormoran zwyczajny, Phalacrocorax carbo) to jeden z najbardziej kontrowersyjnych ptaków wodnych w Polsce.

Dla przyrodników stanowi ważny element ekosystemów wodnych, natomiast dla wielu rybaków, wędkarzy i hodowców ryb jest postrzegany jako istotny czynnik uszczuplający populacje ryb.

To duży, smukły ptak wodny z rodziny kormoranowatych, znakomicie przystosowany do nurkowania. Żeruje głównie na małych i średnich rybach, polując w strefie przybrzeżnej jezior, zalewów i rzek, a także w wodach przybrzeżnych Bałtyku.

W Polsce gniazduje przede wszystkim podgatunek Phalacrocorax carbo sinensis, który tworzy liczne kolonie lęgowe na drzewach – najczęściej na wyspach, skarpach lub w nadbrzeżnych lasach.

Historia i status ochrony w Polsce

Kormoran jest gatunkiem rodzimym, a wzmianki o jego obecności pojawiają się już w dawnych źródłach historycznych (np. Gesner 1555 o kormoranach koło Szczecina; Schwenckfeld 1603 – „corvus lacustris” (kruk jeziorowy) nad rzekami; Anonymous 1835-1837 – kolonie nad Narwią; Taczanowski 1882/1888; Wodzicki 1850 o lęgach w Olkuskiem 1842–1844).​ Przed I wojną światową potwierdzono 3-4 stanowiska lęgowe głównie na północy Polski (Pomorze, ujścia Odry i Wisły).

W XIX i pierwszej połowie XX wieku populacja silnie spadła wskutek prześladowań oraz stosowania toksycznych pestycydów. W odpowiedzi gatunek objęto ścisłą ochroną gatunkową w całej Europie, m.in. na mocy Dyrektywy Ptasiej UE. W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej z wyjątkami na płoszenie i odstrzał w uzasadnionych przypadkach.

Dzięki działaniom ochronnym populacja zaczęła odbudowywać się od lat 70.–80. XX wieku i obecnie utrzymuje się na stosunkowo stabilnym poziomie.

Aktualna liczebność w Polsce (2024)

Według Monitoringu Kormorana (GIOŚ / Monitoring Ptaków Polski):

• 28 885 par lęgowych w 78 koloniach
• W sezonie lęgowym daje to ok. 58–65 tys. osobników
• Uwzględniając ptaki nielęgowe i zimujące, populacja może lokalnie przekraczać 70–100 tys. osobników w szczycie sezonu

Największa kolonia w Polsce – i jedna z największych w Europie – znajduje się na wyspie Chełminek na Zalewie Szczecińskim. W 2024 r. odnotowano tam 6515 par lęgowych, co stanowi rekordowy wynik.

Pomorze Zachodnie oraz rejon Bałtyku pozostają najsilniejszym bastionem gatunku.

Dieta i presja na ryby

Średnie dzienne zapotrzebowanie energetyczne dorosłego kormorana szacuje się na 0,4–0,7 kg ryb, a w okresach intensywnego żerowania – zwłaszcza podczas karmienia piskląt – może wzrosnąć do 0,8–1,2 kg.

Na naturalnych zbiornikach wodnych dieta składa się głównie z drobnych, pospolitych gatunków:

• okleja, jazgarz, wzdręga, płoć, okoń, babki, ciernik
• W praktyce kormoran zjada to, co jest najłatwiej dostępne w danym miejscu i czasie

Obszar żerowania od kolonii lęgowej wynosi zwykle ok. 10–30 km. W wielu badaniach wykazano, że 80–95% składu pokarmu stanowią małe ryby ławicowe.

Na małych stawach hodowlanych lub krótkich, płytkich odcinkach rzek (rzeki górskie) obecność kilkudziesięciu czy kilkuset ptaków przez kilka tygodni może spowodować poważne straty w rybostanie – szczególnie w przypadku karpia, pstrąga tęczowego czy ryb łososiowatych.

Oddziaływanie na drzewa i krajobraz

Duże kolonie kormoranów powodują intensywne nawożenie terenu odchodami bogatymi w azot i fosfor. Prowadzi to do:

• zakwaszenia i zasolenia gleby
• zamierania koron drzew
• łamania gałęzi pod ciężarem ptaków i gniazd

Teren kolonii często wygląda jak „wypalony”. Jednak po kilku–kilkunastu latach, gdy ptaki przenoszą się w inne miejsce, rozpoczyna się proces sukcesji. W efekcie powstaje specyficzne, ale cenne siedlisko dla wielu gatunków owadów, ptaków dziuplaków i roślin.

Perspektywa hodowców i wędkarzy

Hodowcy – zwłaszcza karpia i pstrąga – ponoszą realne, mierzalne straty. Aby ograniczyć szkody, inwestują w siatki, linki napinające, armatki hukowe, odstraszacze akustyczne i wizualne, co generuje znaczne koszty i wymaga stałej obsługi.

Wędkarze postrzegają kormorana jako bezpośredniego konkurenta. Ptak nie tylko zjada ryby, ale też rani wiele okazów – uszkodzenia pyska, płetw czy boków są częstym widokiem na łowiskach, gdzie ptaki intensywnie żerują. Na małych, płytkich zbiornikach obecność kormoranów może wyraźnie obniżać szanse na złowienie większych ryb, szczególnie tam, gdzie ekosystem jest już osłabiony.

Rola ekologiczna

W dobrze działających ekosystemach kormoran zjada nadmiar małych ryb, które podjadają pokarm młodym drapieżnikom. Gdy tych konkurentów jest mniej, narybek szczupaka, sandacza, okonia i suma ma więcej jedzenia oraz lepsze warunki do wzrostu. W warunkach polskich – gdzie wiele akwenów jest dotkniętych przełowieniem i eutrofizacją – jego wpływ oceniany jest jednak jako przeważająco negatywny. W jeziorach północno‑wschodniej Polski kormorany odpowiadają za około 80% całkowitej presji drapieżniczej, konsumując blisko 1,2 tys. ton (czyli ok. 1 200 000 kg) ryb rocznie. To więcej niż połowy zawodowych rybaków i niemal tyle, ile pozyskują wędkarze. Taka intensywna presja obniża skuteczność zarybień i szkodzi populacjom drapieżników, szczególnie poprzez silne oddziaływanie na ich narybek. (wody o złej kondycji) Globalne metaanalizy z 2021 r. wskazują, że wpływ kormoranów na niektóre gatunki ryb jest wyraźnie negatywny, a jednocześnie nie przynosi istotnych korzyści drapieżnikom. W zdegradowanych wodach – typowych dla Polski – gatunek ten raczej pogłębia istniejące problemy, niż pomaga w ich rozwiązaniu. W ekosystemach zdrowych, które w Polsce należą do rzadkości, kormoran może działać jako regulator drobnych ryb, w tym gatunków inwazyjnych, takich jak babki. Mimo to wśród urzędników i rybaków dominuje przekonanie o jego szkodliwości dla rybostanu i gospodarki rybackiej, co skutkuje corocznym wydawaniem zezwoleń na odstrzał.

Sam pada ofiarą bielika, orła przedniego, a rzadziej wydr czy fok. Martwe drzewa w koloniach stają się miejscem lęgów dla srokosza, muchołówek, dzięciołów oraz siedliskiem bezkręgowców.

Problem nasila się tam, gdzie ekosystem jest już zaburzony – przełowieniem, eutrofizacją czy złą strukturą narybku. W takich warunkach kormoran przyspiesza istniejące problemy.

Regulacja liczebności – Polska i Europa

W krajach Europy (Skandynawia, Niemcy, Holandia, Wielka Brytania) stosuje się odstrzał, niszczenie jaj i płoszenie kolonii.

W Polsce regionalne dyrekcje ochrony środowiska wydają zezwolenia na odstrzał redukcyjny – rocznie kilkuset do ok. 1500 ptaków, głównie na Mazurach i Pomorzu.

Eksperci podkreślają, że bez poprawy stanu wód (ograniczenia przełowienia, lepsze zarybienia, ochrona tarlisk) działania te są jedynie doraźne.

Podsumowanie

Kormoran nie zniszczył naszych wód. On tylko pokazuje, jak bardzo są już zdegradowane. Tam, gdzie ekosystem działa, nie robi szkód; tam, gdzie wszystko padło, dobija resztki i przenosi się dalej. Bez naprawy wód walka z kormoranem to szukanie winnego zamiast rozwiązania. Klasyczne: „Kowal zawinił, a Cygana powiesili”.

Drukuj, PDF, Wyślij artykuł ZPW